Poniżej przedstawiam zarys tego, jak jest zbudowane państwo i co jest prawem w Polsce. Te 10 stron nakreśla kontekst dla rozważań o relacji państwo-człowiek, w tym państwo-człowiek z niepełnosprawnością.
Budowa systemu zabezpieczeni społecznego w Polsce – pigułka
system zabezpieczenia społecznego w Polsce czyli system ochrony przez społeczeństwo na wypadek wystąpienia ryzyka socjalnego obejmuje trzy elementy:
I. podsystem składkowy (niezależny od niedostatku, np. sytuacji dochodowej), finansowanie ze specjalnego funduszu, na który odkładane są składki – FUS (ZUS), NFZ; ryzyka socjalne: dożycie wieku emerytalnego (emerytura), niezdolności do pracy (renta, dodatek pielęgnacyjny), śmierć żywiciela (renta rodzinna), wypadek przy pracy lub choroba zawodowa (renta wypadkowa, odszkodowanie ZUS itp.), niemożność świadczenia pracy z powodu choroby lub w związku z urodzeniem dziecka (zasiłek chorobowy, zasiłek macierzyński itp.), niezdrowie (NFZ), bezrobocie (FP);
II. ryzyko trudnej sytuacji życiowej - podsystem wsparcia lub zachęty: z budżetu państwa lub z funduszu ale bez związku ze składką (transfery z budżetu państwa, PFRON, Fundusz Sprawiedliwości) związek z niedostatkiem, w tym z sytuacją dochodową: zasiłek rodzinny i dodatki, świadczenie rodzicielskie, świadczenie wychowawcze 800+, świadczenie pielęgnacyjne, zasiłek pielęgnacyjny, świadczenie wspierające, renta socjalna i dodatek dopełniający, świadczenie uzupełniające (FS), wsparcie OzN (PFRON/PCPR/PUP, programy PFRON „Aktywny samorząd”, SOD, zadania zlecane, inne źródła: programy rządowe z Funduszu Solidarnościowego "Asystent osobisty", "Opieka wytchnieniowa" itp.), świadczenie „Aktywni rodzice”, „Dobry start”, stypendium socjalne dla uczniów, fundusz alimentacyjny, piecza zastępcza, przemoc itd.
III. ryzyko najtrudniejszej sytuacji życiowej, w tym skrajnego ubóstwa - podsystem pomocy społecznej: nieskładkowy=transfery z budżetu państwa i budżetu j.s.t., ścisły związek z niedostatkiem, w tym sytuacją dochodową i osobistą: zasiłek stały, okresowy, celowy, specjalny zasiłek celowy, domy pomocy społecznej, usługi opiekuńcze różnego rodzaje
Kilka podstawowych liczb, żebyśmy wiedzieli, o czym mówimy (dane za 2024r.)
834 mld zł wydatki budżetu państwa
431 mld zł wydatki budżetów jednostek samorządu terytorialnego
425 mld zł koszty Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (emerytury, renty ZUS itd.)
183 mld zł koszty NFZ
9 mld zł koszty PFRON
11 mld Fundusz Solidarnościowy
liczba OzN z orzeczeniem ZUS lub PZON: ok. 3,2 mln
liczba rencistów:
ZUS z tytułu niezdolności do pracy 500 tys.(koszt 60 mld)
KRUS z tytułu niezdolności do pracy 170 tys.
„mundurowi” ok. 20 tys.
renta socjalna 300 tys., w tym 130 tys. niezdolni do samodzielnej egzystencji (pobierają dodatek dopełniający)
świadczenie uzupełniające w 2021r. 1,1 mln
zasiłek stały 159 tys.
Przykładowe kwoty wydatków:
63 mld zł - koszt Programu 800+
9 mld - wydatki na całą pomoc społeczną realizowane przez gminy, w tym:
zasiłki stałe 1,35 mld
zasiłki okresowe 423 mln
zasiłki celowe 600 mln
schronienie dla osób bezdomnych 250 mln
posiłek 325 mln
usługi opiekuńcze 864 mln
odpłatność gmin za pobyt w domach pomocy społecznej 3,269 mld